Bệnh tay chân miệng ở trẻ là bệnh truyền nhiễm do vi rút đường ruột gây ra, thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi. Bệnh xảy ra quanh năm và có khả năng lây lan nhanh, đặc biệt trong gia đình, nhà trẻ và trường học.
Phần lớn trẻ mắc bệnh không có biến chứng nặng. Tuy nhiên, tay chân miệng không phải là bệnh có thể chủ quan. Một số trẻ có thể xuất hiện biến chứng thần kinh, tim mạch hoặc hô hấp và tình trạng có thể diễn tiến nhanh. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, các biến chứng nặng thường xuất hiện từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 của bệnh và có thể đến ngày thứ 7.
Vì vậy, khi trẻ có biểu hiện nghi ngờ tay chân miệng, phụ huynh không chỉ cần nhận biết các triệu chứng điển hình mà còn cần theo dõi sát diễn biến của trẻ và biết những dấu hiệu nặng cần được đánh giá y tế kịp thời.
Nội dung bài viết được biên soạn dựa trên Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh tay chân miệng của Bộ Y tế ban hành kèm theo Quyết định 292/QĐ-BYT ngày 06/02/2024.
Bệnh tay chân miệng là gì?
Bệnh tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do vi rút đường ruột (Enterovirus) gây ra.
Các tác nhân thường gặp gồm Coxsackie virus A6, A10, A16 và Enterovirus 71 (EV71).
Biểu hiện điển hình của bệnh là các tổn thương da và niêm mạc dưới dạng mụn nước, thường gặp ở:
- Niêm mạc miệng.
- Lòng bàn tay.
- Lòng bàn chân.
- Mông.
- Đầu gối.
Bệnh có thể gây các biến chứng nguy hiểm như viêm não – màng não, viêm cơ tim và phù phổi cấp. Các biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp thường xuất hiện sớm từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 của bệnh, nhưng có thể xuất hiện đến ngày thứ 7.
Bệnh tay chân miệng lây qua đường nào?
Bệnh lây từ người sang người, chủ yếu qua đường tiêu hóa và tiếp xúc với các nguồn chứa vi rút.
Vi rút có thể lây truyền qua:
- Phân của người bệnh.
- Dịch tiết từ mũi, miệng.
- Nước bọt.
- Dịch từ các bóng nước.
- Bàn tay hoặc đồ vật bị nhiễm vi rút.
Trẻ có thể bị lây khi tiếp xúc với người bệnh hoặc đưa tay, đồ chơi và các vật dụng nhiễm vi rút vào miệng.
Vì vậy, rửa tay bằng xà phòng, vệ sinh đồ chơi và các bề mặt thường xuyên tiếp xúc là những biện pháp quan trọng để hạn chế lây lan.
Dấu hiệu nhận biết bệnh tay chân miệng
Bệnh thường có các biểu hiện về da, niêm mạc và triệu chứng toàn thân.
Tổn thương ở miệng
Trẻ có thể xuất hiện các nốt phỏng nước hoặc loét ở niêm mạc miệng.
Tổn thương miệng có thể khiến trẻ:
- Đau miệng.
- Ăn, bú kém.
- Chảy nước dãi.
- Quấy khóc khi ăn hoặc uống.
Tổn thương trên da
Các tổn thương thường là những nốt hồng ban hoặc bóng nước ở:
- Lòng bàn tay.
- Lòng bàn chân.
- Mông.
- Đầu gối.
- Khuỷu tay hoặc các vị trí khác.
Tổn thương da thường tồn tại trong thời gian ngắn, dưới 7 ngày, sau đó có thể để lại vết thâm. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, tổn thương rất hiếm khi loét hoặc bội nhiễm.
Các triệu chứng khác
Trẻ có thể:
- Sốt nhẹ.
- Ăn, bú kém.
- Mệt mỏi.
- Quấy khóc.
- Khó ngủ.
Giật mình, chới với là dấu hiệu đặc biệt cần chú ý vì có thể báo hiệu biến chứng thần kinh.
Bệnh tay chân miệng được chia thành những mức độ nào?
Theo Quyết định 292/QĐ-BYT, bệnh tay chân miệng được phân thành 4 độ, trong đó độ 2 được chia thành 2a và 2b.
Độ 1 – Tay chân miệng không có biến chứng
Trẻ CHỈ có phát ban tay chân miệng và/hoặc loét miệng, không có dấu hiệu biến chứng.
Đây là mức độ có thể được điều trị ngoại trú nếu trẻ đáp ứng các điều kiện theo dõi tại nhà.
Độ 2a – Có biến chứng thần kinh
Trẻ có ít nhất một trong các biểu hiện:
- Có tiền sử giật mình dưới 2 lần trong 30 phút nhưng không ghi nhận giật mình lúc khám.
- Sốt trên 39°C.
- Sốt trên 2 ngày kèm nôn ói nhiều, lừ đừ, khó ngủ hoặc quấy khóc vô cớ.
Độ 2a cần được điều trị nội trú tại bệnh viện theo hướng dẫn của Bộ Y tế.
Lưu ý: Số lượng mụn nước không phản ánh mức độ nặng của bệnh. Trẻ có nhiều mụn nước chưa chắc bệnh nặng, trong khi trẻ có ít mụn nước vẫn có thể xuất hiện biến chứng.
Độ 2b – Biến chứng thần kinh nặng
Đây là mức độ nặng hơn, có thể có:
- Giật mình ghi nhận ngay lúc khám.
- Giật mình từ 2 lần trở lên trong 30 phút.
- Giật mình kèm ngủ gà hoặc mạch nhanh bất thường.
- Run chi, run người, đi loạng choạng.
- Rung giật nhãn cầu hoặc lác mắt.
- Yếu hoặc liệt chi.
- Liệt thần kinh sọ, chẳng hạn nuốt sặc hoặc thay đổi giọng nói.
- Tăng trương lực cơ.
- Rối loạn tri giác.
Độ 2b cần được xử trí tại khu vực cấp cứu hoặc hồi sức tùy tình trạng.
Độ 3 và độ 4
Độ 3 là bệnh tay chân miệng có biến chứng rối loạn thần kinh thực vật nặng.
Độ 4 là bệnh có suy hô hấp, suy tuần hoàn nặng.
Đây là những tình trạng cấp cứu cần được điều trị tại cơ sở có khả năng hồi sức tích cực Nhi khoa.
Khi nào cần đưa trẻ bị tay chân miệng đi khám ngay?
Nếu trẻ đang được theo dõi bệnh tay chân miệng tại nhà, cần đưa trẻ đi khám ngay khi xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:
- Sốt trên 39°C hoặc sốt kéo dài trên 48 giờ.
- Nôn ói nhiều.
- Lừ đừ hoặc kích thích.
- Không bú hoặc ăn, bú quá ít.
- Giật mình.
- Thở nhanh hoặc khó thở.
- Da nổi vân tím, nổi bông.
- Hôn mê hoặc co giật.
- Xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào hoặc cha mẹ cảm thấy lo lắng về tình trạng của trẻ.
Giật mình, chới với đặc biệt cần được chú ý. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, đây là dấu hiệu quan trọng báo hiệu biến chứng thần kinh.
Bệnh tay chân miệng ở trẻ có thể điều trị tại nhà không?
Có, nhưng chỉ trẻ được đánh giá là bệnh tay chân miệng độ 1 mới được điều trị ngoại trú theo hướng dẫn.
Trẻ mắc bệnh cần được bác sĩ đánh giá, phân độ và hướng dẫn theo dõi trước khi quyết định điều trị tại nhà.
Theo Quyết định 292/QĐ-BYT, trạm y tế xã và phòng khám tư nhân điều trị ngoại trú bệnh tay chân miệng độ 1; trường hợp độ 2a trở lên, hoặc trẻ độ 1 nhưng dưới 12 tháng tuổi hoặc có bệnh phối hợp, cần chuyển tuyến phù hợp.
Chăm sóc trẻ bị tay chân miệng tại nhà
Đảm bảo dinh dưỡng và đủ nước
Cho trẻ ăn thức ăn:
- Lỏng.
- Mềm, dễ tiêu.
- Để nguội hoặc mát.
- Chia thành nhiều bữa nhỏ.
Trẻ còn bú cần tiếp tục bú mẹ.
Do tổn thương miệng có thể gây đau, trẻ có thể ăn uống kém hơn bình thường. Điều quan trọng là theo dõi khả năng uống, bú và tình trạng chung của trẻ.
Hạ sốt và giảm đau
Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, có thể sử dụng:
Paracetamol: 10–15 mg/kg/lần, mỗi 4–6 giờ khi cần.
Hoặc:
Ibuprofen: 5–10 mg/kg/lần, mỗi 6–8 giờ khi cần.
Không sử dụng Aspirin cho trẻ.
Việc lựa chọn và sử dụng thuốc cần dựa trên tuổi, cân nặng, tình trạng lâm sàng và hướng dẫn của bác sĩ.
Nếu chưa chắc chắn trẻ cần dùng thuốc hạ sốt nào, liều bao nhiêu hoặc bao lâu có thể dùng lại, cha mẹ có thể tham khảo FeverCare – Công cụ hỗ trợ tính liều thuốc hạ sốt cho trẻ em.
Chăm sóc miệng
Có thể sử dụng thuốc băng niêm mạc đường tiêu hóa thuộc nhóm antacid để làm dịu tổn thương loét miệng theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Đồng thời cần vệ sinh răng miệng cho trẻ nhẹ nhàng.
Chăm sóc các bóng nước
Không chọc, nặn hoặc làm vỡ bóng nước.
Nếu bóng nước đã vỡ, cần giữ vùng da sạch và có thể sử dụng dung dịch sát khuẩn phù hợp theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Cho trẻ nghỉ ngơi
Cho trẻ nghỉ ngơi và hạn chế các kích thích không cần thiết.
Trong thời gian mắc bệnh, trẻ cần được nghỉ học. Theo Quyết định 292/QĐ-BYT, trẻ có thể đi học lại sau 7–10 ngày kể từ khi phát bệnh, tùy tình trạng và hướng dẫn của cơ sở y tế.
Cần tái khám bao lâu một lần?
Trẻ tay chân miệng độ 1 điều trị ngoại trú cần được theo dõi và tái khám.
Theo hướng dẫn của Bộ Y tế:
- Tái khám mỗi 1–2 ngày trong 7–10 ngày đầu của bệnh.
- Nếu trẻ còn sốt, cần tái khám mỗi ngày cho đến khi hết sốt ít nhất 48 giờ.
Không nên chỉ dựa vào việc bóng nước bắt đầu khô để kết luận rằng trẻ đã hoàn toàn an toàn.
Bệnh tay chân miệng kéo dài bao lâu?
Phần lớn trường hợp bệnh nhẹ sẽ hồi phục trong khoảng 7–10 ngày.
Tuy nhiên, các biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp có thể xuất hiện sớm, thường từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 và có thể đến ngày thứ 7 của bệnh. Vì vậy, đây là giai đoạn cha mẹ cần đặc biệt theo dõi trẻ.
Bóng nước tay chân miệng có để lại sẹo không?
Các tổn thương da của bệnh tay chân miệng thường không để lại sẹo. Sau khi tổn thương lành, da có thể còn vết thâm trong một thời gian.
Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, các tổn thương thường tồn tại dưới 7 ngày và rất hiếm khi loét hoặc bội nhiễm.
Không nên chọc hoặc làm vỡ bóng nước vì có thể làm tổn thương da và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Bệnh tay chân miệng có vaccine phòng bệnh không?
Hiện nay, Việt Nam đã có vaccin phòng bệnh tay chân miệng. Tuy nhiên, hiện chưa có vaccine phòng tất cả các tác nhân gây bệnh tay chân miệng.
Vì vậy, các biện pháp vệ sinh và hạn chế lây truyền vẫn giữ vai trò quan trọng trong phòng bệnh.
Cách phòng bệnh tay chân miệng
Rửa tay bằng xà phòng
Rửa tay thường xuyên, đặc biệt:
- Trước khi ăn.
- Trước khi cho trẻ ăn.
- Sau khi đi vệ sinh.
- Sau khi thay tã.
- Sau khi vệ sinh cho trẻ.
- Sau khi chăm sóc trẻ bệnh.
Cha mẹ và người chăm sóc trẻ cũng cần rửa tay thường xuyên.
Không dùng chung đồ dùng cá nhân
Không cho trẻ dùng chung:
- Cốc, chén, thìa.
- Khăn ăn, khăn tay.
- Đồ chơi hoặc vật dụng có thể đưa vào miệng.
Vệ sinh đồ chơi và môi trường
Thường xuyên vệ sinh các đồ vật và bề mặt trẻ tiếp xúc như:
- Đồ chơi.
- Tay nắm cửa.
- Mặt bàn, ghế.
- Sàn nhà.
- Các vật dụng dùng chung.
Hạn chế tiếp xúc với người bệnh
Không để trẻ tiếp xúc gần với người đang mắc hoặc nghi ngờ mắc tay chân miệng.
Trẻ mắc bệnh cần được nghỉ học và thực hiện các biện pháp hạn chế lây truyền theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Tóm lại
Bệnh tay chân miệng thường diễn biến nhẹ và có thể hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, một số trẻ có thể xuất hiện biến chứng thần kinh, tim mạch hoặc hô hấp và diễn tiến nhanh.
Cha mẹ nên ghi nhớ:
1. Nhận biết: tổn thương phỏng nước ở miệng, lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, gối và các vị trí khác.
2. Theo dõi: đặc biệt chú ý giật mình, chới với, nôn ói nhiều, lừ đừ, kích thích, ăn bú kém, thở nhanh hoặc khó thở.
3. Tái khám: trẻ độ 1 điều trị tại nhà cần tái khám theo hẹn, thường mỗi 1–2 ngày trong 7–10 ngày đầu.
4. Đi khám ngay: khi trẻ xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào, đặc biệt là giật mình, thay đổi tri giác, khó thở, co giật hoặc tình trạng xấu đi.
Việc phân độ và quyết định điều trị cần được thực hiện bởi bác sĩ hoặc nhân viên y tế. Không nên tự xác định mức độ bệnh của trẻ chỉ dựa trên số lượng mụn nước hoặc mức độ sốt.