Sắt rất cần thiết cho quá trình tạo máu và sự phát triển của trẻ. Thiếu sắt ở trẻ em có thể xảy ra trước khi trẻ bị thiếu máu, vì vậy trẻ đôi khi không có biểu hiện rõ ràng ngay từ đầu.
Phòng ngừa, phát hiện sớm và bổ sung sắt đúng cách giúp hạn chế nguy cơ thiếu máu thiếu sắt và những ảnh hưởng do thiếu sắt kéo dài.
Trẻ nào dễ bị thiếu sắt?
Một số trẻ có nguy cơ thiếu sắt cao hơn, đặc biệt là:
- Trẻ sinh non, do lượng sắt dự trữ khi sinh thấp hơn.
- Trẻ bú mẹ hoàn toàn nhưng chưa được bổ sung sắt đúng thời điểm.
- Trẻ ăn dặm ít thực phẩm giàu sắt hoặc chế độ ăn chưa đa dạng.
- Trẻ uống nhiều sữa bò sau 12 tháng tuổi và ăn ít thức ăn giàu sắt.
- Trẻ vị thành niên có kinh nguyệt, đặc biệt khi lượng máu kinh nhiều.
- Trẻ có bệnh lý gây mất máu hoặc kém hấp thu sắt.
Nhận biết các yếu tố nguy cơ giúp gia đình chủ động phòng ngừa thay vì chờ đến khi trẻ có biểu hiện thiếu máu.
Dấu hiệu thiếu sắt ở trẻ em
Thiếu sắt nhẹ có thể không có dấu hiệu rõ ràng. Khi thiếu sắt kéo dài và dẫn đến thiếu máu, trẻ có thể:
- Da hoặc niêm mạc nhợt hơn bình thường.
- Mệt mỏi, ít năng lượng.
- Giảm khả năng tập trung.
- Trẻ lớn có thể giảm khả năng học tập hoặc hoạt động thể chất.
- Pica – thèm ăn những thứ không phải thực phẩm như đá, đất, giấy hoặc bìa cứng.
Tuy nhiên, những dấu hiệu trên không đặc hiệu cho thiếu sắt. Không thể xác định trẻ thiếu sắt chỉ dựa vào việc trẻ xanh xao, mệt mỏi hoặc ăn kém.
Khi nào trẻ cần xét nghiệm thiếu sắt?
Không phải trẻ nào cũng cần xét nghiệm thiếu sắt thường xuyên. Bác sĩ sẽ cân nhắc dựa trên tuổi, chế độ dinh dưỡng và các yếu tố nguy cơ.
Theo khuyến cáo năm 2026 của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), một số thời điểm cần chú ý gồm:
- 9–12 tháng: tầm soát ở trẻ có nguồn dinh dưỡng chính là sữa mẹ.
- 15–18 tháng: chú ý ở trẻ sử dụng sữa công thức trong năm đầu đời, đặc biệt khi chuyển sang chế độ ăn và sữa bò.
- Khoảng 14 tuổi hoặc trong vòng 1 năm sau kỳ kinh đầu tiên: tầm soát ở trẻ vị thành niên nữ.
Trẻ có yếu tố nguy cơ hoặc biểu hiện nghi ngờ có thể cần được đánh giá sớm hơn.
Xét nghiệm thiếu sắt gồm những gì?
Bác sĩ có thể chỉ định công thức máu (CBC) và ferritin huyết thanh để đánh giá tình trạng thiếu máu và dự trữ sắt.
Ferritin là một xét nghiệm quan trọng, nhưng có một điểm cần lưu ý: ferritin có thể tăng khi trẻ đang viêm hoặc nhiễm trùng. Vì vậy, kết quả cần được bác sĩ đánh giá cùng với tình trạng của trẻ và các xét nghiệm liên quan.
Hình ảnh minh họa xét nghiệm dự trữ sắt của một trẻ ở mức rất thấp
Làm gì để phòng thiếu sắt cho trẻ?
Trẻ sinh non
Trẻ sinh non có nguy cơ thiếu sắt cao hơn. Với trẻ sinh non đã ăn hoàn toàn qua đường ruột, AAP khuyến nghị bổ sung khoảng 2–3 mg sắt/kg/ngày, bắt đầu từ khoảng 2 tuần tuổi.
Liều cụ thể cần được bác sĩ điều chỉnh theo tuổi thai, cân nặng và tình trạng dinh dưỡng của trẻ.
Trẻ bú mẹ hoàn toàn
Trẻ đủ tháng bú mẹ hoàn toàn nên được bổ sung 1 mg sắt/kg/ngày từ 4 tháng tuổi cho đến khi trẻ ăn đủ thực phẩm giàu sắt.
Gia đình nên trao đổi với bác sĩ để lựa chọn chế phẩm và liều phù hợp.
Khi trẻ bắt đầu ăn dặm
Từ khoảng 6 tháng tuổi, nên đưa vào khẩu phần các thực phẩm giàu sắt như:
- Thịt, cá và các thực phẩm nguồn động vật phù hợp với lứa tuổi.
- Trứng.
- Các loại đậu.
- Ngũ cốc được tăng cường sắt.
Một chế độ ăn đa dạng giúp trẻ nhận đủ sắt từ nhiều nguồn.
Tìm hiểu thêm: “Dinh dưỡng cho trẻ ăn dặm: 8 điều cha mẹ cần biết.“
Không cho trẻ uống sữa bò trước 12 tháng tuổi
Sữa bò nguyên chất không nên được sử dụng như đồ uống chính trước 12 tháng tuổi.
Sau 12 tháng, cũng cần tránh cho trẻ uống quá nhiều sữa. AAP khuyến nghị trẻ từ 1–5 tuổi không nên uống quá khoảng 710 mL (24 oz) sữa bò hoặc sữa thay thế mỗi ngày.
Uống quá nhiều sữa có thể khiến trẻ no, ăn ít các thực phẩm giàu sắt và làm tăng nguy cơ thiếu sắt.
Bổ sung sắt cho trẻ thế nào?
Không nên tự mua thuốc sắt cho trẻ chỉ vì trẻ xanh xao, ăn kém hoặc có hồng cầu nhỏ trên xét nghiệm.
Nếu trẻ được xác định thiếu máu thiếu sắt, sắt uống thường là lựa chọn điều trị đầu tiên. AAP ưu tiên ferrous sulfate (sắt II sulfate).
Liều điều trị được tính theo sắt nguyên tố, không phải tổng lượng hợp chất sắt trong thuốc.
- Trẻ nhỏ: khoảng 3 mg sắt nguyên tố/kg/ngày, uống một lần mỗi ngày.
- Trẻ vị thành niên: khoảng 65 mg sắt nguyên tố/ngày, uống một lần mỗi ngày.
Đây là liều tham khảo. Bác sĩ sẽ quyết định liều cụ thể dựa trên tuổi, cân nặng, mức độ thiếu máu và nguyên nhân thiếu sắt.
Uống sắt lúc nào?
Sắt thường hấp thu tốt hơn khi uống lúc bụng đói. Có thể uống cùng nước hoặc nước trái cây phù hợp.
Nên tránh uống sắt cùng:
- Sữa.
- Trà.
- Cà phê.
Nếu trẻ bị buồn nôn hoặc đau bụng khi uống lúc đói, bác sĩ có thể hướng dẫn cách sử dụng phù hợp hơn để trẻ có thể duy trì điều trị.
Lưu ý khi dùng siro sắt
Các loại thuốc sắt có thể chứa những dạng hợp chất khác nhau và lượng sắt nguyên tố cũng khác nhau.
Vì vậy, khi sử dụng thuốc dạng siro, cần xem chính xác hàm lượng sắt nguyên tố trong mỗi mL để tính liều.
Nên dùng xi lanh uống thuốc hoặc dụng cụ đong có vạch mL để đo chính xác lượng thuốc cho trẻ.
Bao lâu cần kiểm tra lại?
Sau khoảng 1 tháng điều trị, trẻ thường được kiểm tra lại để đánh giá đáp ứng.
- Với thiếu máu nhẹ, hemoglobin được kỳ vọng trở về bình thường.
- Với thiếu máu trung bình hoặc nặng, hemoglobin thường cần tăng ít nhất khoảng 2 g/dL.
Nếu trẻ không đáp ứng như mong đợi, bác sĩ sẽ xem xét lại việc sử dụng thuốc, chế độ ăn và các nguyên nhân khác như mất máu, kém hấp thu hoặc thalassemia.
Sau khoảng 3 tháng, ferritin có thể được kiểm tra lại để đánh giá dự trữ sắt. Nếu dự trữ sắt vẫn thấp, trẻ có thể cần tiếp tục điều trị và tìm nguyên nhân khiến tình trạng thiếu sắt chưa được cải thiện.
Khi nào nên đưa trẻ đi khám?
Gia đình nên đưa trẻ đi khám nếu trẻ:
- Xanh xao hoặc mệt mỏi kéo dài.
- Có biểu hiện pica.
- Ăn uống nghèo thực phẩm giàu sắt.
- Uống rất nhiều sữa và ăn ít thức ăn.
- Có nguy cơ mất máu hoặc kém hấp thu.
- Có kết quả xét nghiệm cho thấy thiếu máu hoặc hồng cầu nhỏ.
Đặc biệt, không nên tự bổ sung sắt kéo dài khi chưa xác định nguyên nhân, vì thiếu máu hồng cầu nhỏ không phải lúc nào cũng do thiếu sắt.
5 điều cần nhớ
1. Thiếu sắt có thể xảy ra trước khi thiếu máu.
Trẻ có thể thiếu sắt nhưng hemoglobin vẫn bình thường.
2. Thiếu sắt nhẹ thường không có biểu hiện rõ ràng.
Không nên chỉ dựa vào màu da hoặc tình trạng ăn uống để xác định trẻ có thiếu sắt.
3. Dinh dưỡng là nền tảng để phòng thiếu sắt.
Ưu tiên thực phẩm giàu sắt và tránh để trẻ uống quá nhiều sữa.
4. Không tự ý dùng thuốc sắt cho trẻ.
Liều điều trị cần tính theo sắt nguyên tố và phù hợp với từng trẻ.
5. Điều trị cần tìm nguyên nhân.
Nếu chỉ bổ sung sắt mà không giải quyết nguyên nhân, tình trạng thiếu sắt có thể tái diễn.
Tài liệu tham khảo
Nội dung được biên soạn dựa trên khuyến cáo năm 2026 của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) về phòng ngừa, tầm soát, chẩn đoán và điều trị thiếu sắt ở trẻ em.